مرآه البلدان

مرآة البلدان كتابى است به زبان فارسى، نگاشته محمدحسن خان اعتمادالسلطنه ملقب به صنيع‌الدوله، از رجال علمى - سياسى عهد ناصرى كه به شرح شهرها و قرى و قصبات ايران زمين؛ يعنى ايران بزرگ كه گستره آن از رود سيحون تا ماوراء فرات و از دربند باب الابواب در شمال درياى خزر تا جزاير و سواحل خليج فارس را در برمى‌گيرد، مى‌پردازد. به جز مباحث جغرافيايى، اعتمادالسلطنه گاه در اين كتاب به درج پاره‌ای وقايع تاريخى معاصر نيز پرداخته است. اعتمادالسلطنه در بيان انگيزه خود از نگارش اين كتاب مى‌نويسد: فى الواقع مقصود كلى، نوشتن جغرافياى حاليه نبود؛ زيرا كه براى اقدام اين عمل، اسباب و تدارکضرور و لازم و مدت متمادى طول مى‌كشيد؛ بلكه مراد اصلى از تألیف اين كتاب، نوشتن تاريخ شهرها و حوادث عظيمه كه در ازمنه قديم روى داد و... برخى در بيان اهميت اين كتاب از آن به عنوان آيينه شهرها نام برده و آن را يكى از سودمندترين كتاب‌هايى كه در عصر ناصرى به زبان فارسى نگاشته شده است و نخستين كوشش به شيوه نوين در تدوين يك جغرافياى تاريخى در ايران به شمار آورده‌اند. اطلاعات موجود در اين كتاب متعاقب بخشنامه‌ای فراهم آمد كه دولت خطاب به حاكمان و فرمانروايان ايالات و ولايات ايران صادر كرد و براساس آن دانشمندان و محققان هر ديار موظف به گردآوری اطلاعاتى درباره محل اقامت خود شدند. آنان گذشته از تدوين مطالب مندرج در منابع كهن به تحقيقات ميدانى در هر محل دست زدند. ...